Η διάκριση (ή διάκρισις) κατέχει κεντρική, θεμελιώδη θέση στα πατερικά κείμενα και τη Φιλοκαλία. Δεν θεωρείται απλώς μία ακόμη αρετή, αλλά η «πηγή», ο «οφθαλμός» και ο «κυβερνήτης» όλων των αρετών.
Χωρίς αυτήν, ακόμη και η πιο ένθερμη πνευματική προσπάθεια (όπως η αυστηρή νηστεία ή η εκτενής προσευχή) μπορεί να οδηγήσει στην καταστροφή.
1. Γιατί η διάκριση είναι η ανώτερη αρετή;
Στη Φιλοκαλία, και ειδικότερα στον περίφημο λόγο του Αγίου Κασσιανού του Ρωμαίου (που μεταφέρει τη διδασκαλία του Μεγάλου Αντωνίου), περιγράφεται μια σύναξη των Γερόντων της ερήμου. Εκεί συζητούσαν ποια αρετή προφυλάσσει τον μοναχό από τις παγίδες του διαβόλου και τον οδηγεί με ασφάλεια στην κορυφή.
• Άλλοι είπαν τη νηστεία, άλλοι την αγρυπνία, άλλοι την ακτημοσύνη.
• Ο Μέγας Αντώνιος αποφάνθηκε ότι όλες αυτές οι αρετές είναι ωφέλιμες, αλλά πλείστοι όσιοι που τις εξάσκησαν έπεσαν οικτρά επειδή τους έλειπε η διάκριση.
Η διάκριση είναι αυτή που διδάσκει τον άνθρωπο να βαδίζει τη «βασιλική οδό», αποφεύγοντας τα δύο θανάσιμα άκρα: την υπερβολή (που οδηγεί στην υπερηφάνεια και την πνευματική εξάντληση) και την έλλειψη (που οδηγεί στην αμέλεια και τη ραθυμία).
2. Η ανατομία της διάκρισης κατά τη Φιλοκαλία
Στα νηπτικά κείμενα, η διάκριση λειτουργεί σε τρία επίπεδα:
• Διάγνωση των λογισμών: Ο άνθρωπος που έχει διάκριση μπορεί να ξεχωρίσει από πού προέρχεται ένας λογισμός που του έρχεται στο μυαλό: από τον Θεό (που φέρνει ειρήνη), από τη δική του φύση ή από τον εχθρό (που κρύβει παγίδες μεταμφιεσμένες σε «καλό»).
• Γνώση των ορίων: Είναι η επίγνωση των δικών μας πνευματικών και σωματικών δυνάμεων. Η διάκριση υπαγορεύει ότι ο πνευματικός αγώνας πρέπει να γίνεται «ανάλογα με το μέτρο του καθενός».
• Η μεταμόρφωση του σφάλματος: Εδώ κολλάει απόλυτα η φράση «το αμαρτάνειν μετά διακρίσεως αρετή εστιν». Αν κάποιος σφάλει (κάτι αναπόφευκτο για την ανθρώπινη φύση) αλλά έχει διάκριση, χρησιμοποιεί το ίδιο του το λάθος ως μάθημα ταπείνωσης. Αντιλαμβάνεται αμέσως την πτώση, δεν απελπίζεται (γιατί η απελπισία είναι εγωισμός), μετανοεί και συνεχίζει. Έτσι, η ίδια η πτώση γίνεται σκαλοπάτι πνευματικής ωρίμανσης.
3. Πώς αποκτάται η διάκριση;
Σύμφωνα με τον Άγιο Ιωάννη τον Κασσιανό και τον Άγιο Ιωάννη της Κλίμακος, η διάκριση δεν είναι απλώς μια ανθρώπινη εξυπνάδα, αλλά χάρισμα του Αγίου Πνεύματος που γεννιέται μέσα από δύο προϋποθέσεις:
1. Την Ταπείνωση: Μόνο ο ταπεινός άνθρωπος έχει καθαρό πνευματικό οφθαλμό για να δει την αλήθεια.
2. Την Εξομολόγηση / Υπακοή: Η αληθινή διάκριση αποκτάται όταν ο άνθρωπος δεν εμπιστεύεται τυφλά τη δική του κρίση, αλλά φανερώνει τους λογισμούς του σε έναν έμπειρο πνευματικό οδηγό (Γέροντα).
Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, «τίποτα δεν χαροποιεί τόσο πολύ τον διάβολο, όσο ο άνθρωπος που καθοδηγείται μόνο από τον εαυτό του», ακόμη κι αν κάνει σπουδαία πνευματικά κατορθώματα.
Η πατερική έννοια της «Βασιλικής Οδού» (ή βασιλικής στράτας) αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της ασκητικής γραμματείας και της Φιλοκαλίας.
Δανειζόμενοι έναν όρο από την Παλαιά Διαθήκη (Αριθμοί 20,17), οι Πατέρες της Εκκλησίας ορίζουν ως «Βασιλική Οδό» την πορεία της απόλυτης ισορροπίας, η οποία αποφεύγει τις υπερβολές τόσο προς τα δεξιά όσο και προς τα αριστερά.
Η φράση «το αμαρτάνειν μετά διακρίσεως αρετή εστιν» αποτελεί μια βαθιά πατερική και φιλοσοφική θέση της Ορθόδοξης παράδοσης, η οποία αναδεικνύει τη διάκριση ως την ανώτερη των αρετών.
Αν και εκ πρώτης όψεως ακούγεται παράδοξη, η φράση δεν σημαίνει ότι η ίδια η αμαρτία γίνεται αρετή, αλλά εστιάζει στην πνευματική ωριμότητα του ανθρώπου. Η ερμηνεία της αναλύεται σε δύο βασικούς άξονες:
More Read
1. Η αναγνώριση της ανθρώπινης αδυναμίας
Στην ανατολική χριστιανική θεολογία, η αμαρτία δεν προσεγγίζεται απλώς ως νομικό παράπτωμα, αλλά ως πνευματική ασθένεια και αστοχία (από το αρχαίο ἁμαρτάνω = αστοχώ). Ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως επιρρεπής στο σφάλμα.
Το να αμαρτάνει κανείς αλλά να έχει επίγνωση, ταπείνωση και διάκριση να καταλάβει πού έσφαλε, αποτελεί το πρώτο βήμα για τη θεραπεία της ψυχής.
2. Η διάκριση ως ασπίδα κατά της έπαρσης
Η «διάκριση» είναι η ικανότητα να ξεχωρίζει κανείς το καλό από το κακό, το ουσιώδες από το επουσιώδες, και να αποφεύγει τα άκρα.
Το να σφάλει κανείς έχοντας διάκριση σημαίνει ότι δεν δικαιολογεί το λάθος του, δεν κυριεύεται από εγωισμό ούτε πέφτει στην απελπισία.
Αντίθετα, ένας άνθρωπος που πιστεύει ότι πράττει ακράδαντα το σωστό (χωρίς διάκριση) κινδυνεύει να πέσει στην πνευματική υπερηφάνεια (φαρισαϊσμός), η οποία θεωρείται χειρότερη πτώση από ένα απλό καθημερινό παράπτωμα.
Συνεπώς, η φράση υπογραμμίζει ότι ακόμη και μέσα στην αποτυχία ή το λάθος, αν ο άνθρωπος διατηρεί τη συνείδησή του ξύπνια και ταπεινή, η πνευματική αυτή εγρήγορση μετατρέπει τη δοκιμασία σε αφορμή για αρετή και μετάνοια.
1. Τα δύο άκρα: Τα «αριστερά» και τα «δεξιά» σφάλματα
Οι Πατέρες (όπως ο Άγιος Κασσιανός ο Ρωμαίος και ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος) χωρίζουν τις παγίδες της πνευματικής ζωής σε δύο κατηγορίες:
Τα εξ αριστερών (Η έλλειψη): Είναι τα φανερά σφάλματα. Η ραθυμία, η αμέλεια, η τεμπελιά, η υποχώρηση στα πάθη και η άρνηση του πνευματικού αγώνα. Εδώ ο άνθρωπος παρατάει την προσπάθεια.
Τα εκ δεξιών (Η υπερβολή): Αυτή είναι η πιο επικίνδυνη παγίδα, γιατί μεταμφιέζεται σε αρετή. Πρόκειται για την υπέρμετρη, αδιάκριτη άσκηση.
Για παράδειγμα, η εξαντλητική νηστεία πέρα από τις δυνάμεις του σώματος, οι υπερβολικές αγρυπνίες χωρίς καθοδήγηση, ή ένας ακραίος ζήλος που στερείται αγάπης.
More Read
Η Φιλοκαλία προειδοποιεί ότι η υπερβολή (το εκ δεξιών σφάλμα) είναι πολύ πιο ύπουλη από την αμέλεια:
1. Γεννά την Υπερηφάνεια: Ο άνθρωπος που κάνει ακραία άσκηση εύκολα πιστεύει ότι είναι ανώτερος από τους άλλους, πέφτοντας στο αμάρτημα του Φαρισαίου.
2. Οδηγεί στην Πνευματική Συντριβή (Burnout): Όταν το σώμα και η ψυχή πιέζονται παράλογα, κάποια στιγμή «σπάνε». Ο άνθρωπος εξαντλείται, απογοητεύεται και συχνά παρατάει τελείως την πνευματική ζωή, πέφτοντας στην απόγνωση.
3. Η Βασιλική Οδός είναι η οδός της Ταπείνωσης
Η Βασιλική Οδός δεν είναι ένας απλός, βολικός συμβιβασμός ή μια «μέση λύση» για να μην κουραζόμαστε.
Είναι μια δυναμική κατάσταση που απαιτεί διαρκή εγρήγορση και βαθιά ταπείνωση.
Σημαίνει να αγωνίζεται κανείς με όλες του τις δυνάμεις, αλλά να αναγνωρίζει τα όριά του.
Όπως χαρακτηριστικά γράφουν οι Πατέρες, «δεν είμαστε σωματοκτόνοι, αλλά παθοκτόνοι» – στόχος της άσκησης είναι η θανάτωση των παθών, όχι η καταστροφή του σώματος που αποτελεί ναό του Αγίου Πνεύματος.
Η πατερική ισορροπία της Βασιλικής Οδού δεν αφορά μόνο τους μοναχούς της ερήμου, αλλά αποτελεί έναν ζωντανό οδηγό επιβίωσης και πνευματικής υγείας για τον σύγχρονο άνθρωπο.
Ένας κυνηγός συνάντησε στην έρημο τον Μέγα Αντώνιο και ξαφνιάστηκε βλέποντάς τον να χωρατεύει και να χαλαρώνει με τους μαθητές του.
Ο Άγιος Αντώνιος του ζήτησε να βάλει ένα βέλος στο τόξο του και να το τεντώσει. «Τέντωσε κι άλλο», του είπε, «κι άλλο». Ο κυνηγός απάντησε: «Αν το τεντώσω παραπάνω, το τόξο θα σπάσει».
Τότε ο Μέγας Αντώνιος του είπε: «Έτσι συμβαίνει και με τον αγώνα του Θεού. Αν πιέσουμε τους αδελφούς πέρα από το μέτρο τους, θα σπάσουν».
Εφαρμογή στη Σύγχρονη Ζωή:
Στην εργασία ή στις καθημερινές μας υποχρεώσεις, το «δεξί άκρο» είναι η εργασιομανία (workaholism) και η τελειομανία, που οδηγούν με μαθηματική ακρίβεια στην επαγγελματική εξουθένωση (burnout).
Το «αριστερό άκρο» είναι η αδιαφορία και η αναβλητικότητα.
Η Βασιλική Οδός επιτάσσει να δουλεύουμε τίμια, αλλά να αναγνωρίζουμε την ανάγκη του σώματος και του μυαλού για ανάπαυση.
Ο Αββάς Ποιμήν έλεγε: «Αν ένας άνθρωπος φαίνεται σιωπηλός, αλλά η καρδιά του κατακρίνει τους άλλους, αυτός μιλάει ακατάπαυστα.
Κι αν ένας άλλος μιλάει από το πρωί μέχρι το βράδυ για να ωφελήσει, αυτός κρατάει αληθινή σιωπή».
Στις σχέσεις μας (οικογενειακές, φιλικές, κοινωνικά δίκτυα) το «αριστερό άκρο» είναι το κουτσομπολιό, η επιθετικότητα και η άσκοπη φλυαρία.
More Read
Το «δεξί άκρο» είναι μια ψεύτικη, υποκριτική ευγένεια ή μια παθητική-επιθετική σιωπή, όπου κρατάμε κακία μέσα μας ενώ εξωτερικά δείχνουμε «άγιοι».
Η Βασιλική Οδός είναι να μιλάμε με ειλικρίνεια και αγάπη όταν χρειάζεται, και να σιωπούμε χωρίς να κρατάμε κακία όταν αυτό προστατεύει την ειρήνη.
Οι Γέροντες έλεγαν: «Δεν είμαστε σωματόκτονοι, αλλά παθοκτόνοι».
Όταν ρώτησαν έναν Γέροντα αν πρέπει να νηστεύει κανείς μέχρι εξαντλήσεως, εκείνος απάντησε: «Φάε όσο χρειάζεται για να κρατηθεί το σώμα όρθιο στην προσευχή, ούτε λιγότερο για να μην αρρωστήσεις, ούτε περισσότερο για να μην βαρύνεις».
Σήμερα ζούμε στο «αριστερό άκρο» του υπερκαταναλωτισμού και της λατρείας των απολαύσεων.
Η Βασιλική Οδός σημαίνει να χρησιμοποιούμε τα υλικά αγαθά και την τεχνολογία ως μέσα για να ζούμε όμορφα, χωρίς να γινόμαστε σκλάβοι τους (είτε από έλλειψη είτε από υπερβολή).
Η διάκριση στην καθημερινότητα μεταφράζεται σε μια απλή ερώτηση που πρέπει να κάνουμε στον εαυτό μας πριν από κάθε απόφαση: «Αυτό που πάω να κάνω, το κάνω από αγάπη και ταπείνωση ή για να ικανοποιήσω τον εγωισμό μου (ή τον φόβο μου);»
Κάθε επιλογή μας ωστόσο, όσο μικρή κι αν φαίνεται, αφήνει ένα αποτύπωμα στην ψυχή, αλλοιώνοντας τον εσωτερικό μας κόσμο προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο.
Όταν εξετάζουμε τις πνευματικές συνέπειες μέσα από το πρίσμα της διακρίσεως και της Βασιλικής Οδού, αυτές χωρίζονται σε τρεις κύριες διαστάσεις:
• Οι επιλογές της Βασιλικής Οδού: Κάθε πράξη που γίνεται με ταπείνωση και διάκριση καθαρίζει τον καθρέφτη.
Οι συνέπειες είναι η εσωτερική ειρήνη, η διαύγεια και η ανάπτυξη του πνευματικού ενστίκτου (να καταλαβαίνεις τι είναι ωφέλιμο πριν καν πράξεις).
2. Η δημιουργία «Έξεων» (Αρετές ή Πάθη)
Οι επιλογές μας δεν είναι απομονωμένα γεγονότα· λειτουργούν σωρευτικά.
Το πάθος ως εθισμός: Όταν επαναλαμβάνουμε μια λανθασμένη επιλογή (π.χ. τον θυμό, την κατακρισία, την πλεονεξία), αυτή μετατρέπεται σε πάθος (έξη).
Η πνευματική συνέπεια είναι η απώλεια της εσωτερικής ελευθερίας.
Ο άνθρωπος γίνεται σκλάβος των παρορμήσεών του.
Η αρετή ως δεύτερη φύση: Αντίστοιχα, η συνειδητή επιλογή της ισορροπίας και της αγάπης, ακόμη και με κόπο, γίνεται σιγά-σιγά μόνιμη κατάσταση. Η ψυχή αποκτά τη «σταθερότητα των αγίων», όπου το καλό πλέον βγαίνει αβίαστα.
3. Η σχέση με τον «Άλλον» και τον Θεό (Κοινωνία ή Απομόνωση)
Η πιο βαθιά πνευματική συνέπεια των πράξεών μας αποτυπώνεται στον τρόπο που σχετιζόμαστε με το περιβάλλον μας.
Η συνέπεια του εγωισμού: Είτε πρόκειται για τη φανερή αμαρτία είτε για την «εκ δεξιών» υπερηφάνεια (τον θρησκευτικό ή ηθικό φαρισαϊσμό), το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: η απομόνωση.
Ο άνθρωπος κλείνεται στο «εγώ» του, βλέπει τους άλλους σαν απειλή ή σαν κατώτερους και αποκόπτεται από τη θεία Χάρη.
Η συνέπεια της μετάνοιας («το αμαρτάνειν μετά διακρίσεως»): Ακόμη και αν η πράξη μας ήταν αποτυχημένη, αν η επιλογή μας μετά είναι η ταπείνωση, η πνευματική συνέπεια είναι η σύνδεση.
Ο άνθρωπος που αναγνωρίζει το λάθος του γίνεται σπλαχνικός με τα λάθη των άλλων.
Η αποτυχία του μετατρέπεται σε γέφυρα αγάπης και κοινωνίας με τον συνάνθρωπο και τον Θεό.
Συνεπώς, στην πατερική σκέψη, ο Παράδεισος και η Κόλαση δεν είναι προορισμοί μόνο μεταθανάτιοι, αλλά και οι άμεσες πνευματικές συνέπειες των καθημερινών μας επιλογών που ξεκινούν από το εδώ και το τώρα.
