Στο έκτο κεφάλαιο της Αποκάλυψης, καθώς το Αρνίο ανοίγει τις πρώτες τέσσερις από τις επτά σφραγίδες, εμφανίζονται διαδοχικά τέσσερα άλογα με τους αναβάτες τους: ένα λευκό, ένα κόκκινο, ένα μαύρο και ένα χλωρό. Είναι οι γνωστοί «τέσσερις καβαλάρηδες της Αποκάλυψης».
Η εικόνα δεν εμφανίζεται για πρώτη φορά στην Αποκάλυψη. Θυμίζει έντονα τα οράματα του προφήτη Ζαχαρία, όπου επίσης εμφανίζονται ίπποι διαφορετικών χρωμάτων (Ζαχ. 1,8-11· 6,1-8). Ο άγιος Ιωάννης χρησιμοποιεί, λοιπόν, εικόνες ήδη γνωστές από την Παλαιά Διαθήκη και τις εντάσσει στο όραμα της τελικής πορείας της ιστορίας. Το πρώτο που πρέπει να προσέξουμε είναι ότι οι τέσσερις καβαλάρηδες δεν παρουσιάζονται ως δυνάμεις ανεξάρτητες από τον Θεό. Εμφανίζονται όταν το Αρνίο ανοίγει τις σφραγίδες. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Θεός δημιουργεί το κακό ή επιθυμεί τον πόλεμο, την πείνα και τον θάνατο.
Σημαίνει όμως ότι ακόμη και μέσα στην τραγωδία της ανθρώπινης ιστορίας η τελική κυριαρχία ανήκει στον Χριστό. Το κακό δεν είναι ένας δεύτερος θεός που ανταγωνίζεται ισότιμα τον Θεό. Το λευκό άλογο «Καὶ εἶδον, καὶ ἰδοὺ ἵππος λευκός, καὶ ὁ καθήμενος ἐπ’ αὐτὸν ἔχων τόξον, καὶ ἐδόθη αὐτῷ στέφανος, καὶ ἐξῆλθεν νικῶν καὶ ἵνα νικήσῃ» (Αποκ. 6,2). Ο πρώτος ίππος είναι λευκός. Ο αναβάτης κρατά τόξο, λαμβάνει στέφανο και εξέρχεται «νικῶν καὶ ἵνα νικήσῃ». Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, επειδή υπάρχουν διαφορετικές ερμηνευτικές παραδόσεις. Κατά μία αρχαία εκκλησιαστική ερμηνεία, ο λευκός ίππος συνδέεται με τη νικηφόρο εξάπλωση του Ευαγγελίου. Το λευκό στην Αποκάλυψη συνδέεται συχνά με τη νίκη, την καθαρότητα και την ουράνια δόξα. Ο άγιος Ανδρέας Καισαρείας ερμηνεύει την πρώτη αυτή έξοδο σε σχέση με την αποστολική διδασκαλία και τη νίκη του Ευαγγελίου. Υπάρχει όμως και άλλη ερμηνευτική γραμμή, ιδιαίτερα στη νεότερη βιβλική ερμηνεία, σύμφωνα με την οποία ο πρώτος καβαλάρης συμβολίζει την κατάκτηση και την επεκτατική δύναμη, αποτελώντας την αρχή μιας ακολουθίας συμφορών: κατάκτηση, πόλεμος, πείνα και θάνατος. Γι’ αυτό δεν είναι σωστό να λέμε απόλυτα ότι «ο λευκός καβαλάρης είναι ο Αντίχριστος», όπως συχνά ακούγεται. Το ίδιο το κείμενο δεν τον ονομάζει Αντίχριστο. Άλλωστε, στο 19ο κεφάλαιο εμφανίζεται πράγματι ο Χριστός πάνω σε λευκό ίππο, αλλά εκεί τα χαρακτηριστικά Του είναι σαφή και διαφορετικά (Αποκ. 19,11-16). Δεν πρέπει να συγχέουμε αυτομάτως τις δύο εικόνες. Το κόκκινο άλογο Με το άνοιγμα της δεύτερης σφραγίδας εμφανίζεται «ἵππος πυρρός»: «καὶ τῷ καθημένῳ ἐπ’ αὐτὸν ἐδόθη αὐτῷ λαβεῖν τὴν εἰρήνην ἐκ τῆς γῆς, καὶ ἵνα ἀλλήλους σφάξωσι» (Αποκ. 6,4).
Εδώ ο συμβολισμός είναι πολύ σαφέστερος. Το πυρρό, κατακόκκινο άλογο συνδέεται με τον πόλεμο, την αιματοχυσία και τη βία. Στον αναβάτη δίνεται μεγάλη μάχαιρα και του επιτρέπεται να αφαιρέσει την ειρήνη από τη γη. Το κόκκινο χρώμα παραπέμπει φυσικά στο αίμα. Αλλά το κείμενο περιέχει κάτι ακόμη πιο τρομακτικό: «ἵνα ἀλλήλους σφάξωσι» — ώστε οι άνθρωποι να σφάζουν ο ένας τον άλλον. Η Αποκάλυψη παρουσιάζει εδώ και την αυτοκαταστροφική διάσταση της αμαρτίας. Ο άνθρωπος απομακρύνεται από την ειρήνη του Θεού και στρέφεται εναντίον του ανθρώπου. Δεν χρειάζεται επομένως να ψάχνουμε ποιος συγκεκριμένος σύγχρονος πόλεμος είναι ο δεύτερος καβαλάρης. Η εικόνα είναι πολύ ευρύτερη. Ο πόλεμος συνοδεύει την πεσμένη ανθρώπινη ιστορία και μπορεί να εκδηλώνεται με ιδιαίτερη ένταση σε διαφορετικές εποχές. Το μαύρο άλογο Η τρίτη σφραγίδα φέρνει έναν μαύρο ίππο: «καὶ ἰδοὺ ἵππος μέλας, καὶ ὁ καθήμενος ἐπ’ αὐτὸν ἔχων ζυγὸν ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ» (Αποκ. 6,5).
Ο αναβάτης κρατά ζυγαριά. Και ακούγεται φωνή που καθορίζει εξαιρετικά υψηλές τιμές για βασικά τρόφιμα. Το μαύρο άλογο συμβολίζει κυρίως την πείνα, τη στέρηση και την οικονομική δυστυχία που ακολουθεί την κοινωνική αναστάτωση και τον πόλεμο. Η ζυγαριά είναι χαρακτηριστική εικόνα. Όταν υπάρχει αφθονία, κανείς δεν μετρά με αγωνία κάθε κόκκο σιταριού. Σε εποχές πείνας όμως το φαγητό ζυγίζεται και μοιράζεται αυστηρά. Η φράση «χοῖνιξ σίτου δηναρίου» δείχνει ακριβώς αυτή την κατάσταση: η βασική τροφή γίνεται δυσανάλογα ακριβή σε σχέση με το ημερομίσθιο. Δεν έχουμε απλώς ακρίβεια με τη σημερινή οικονομική έννοια, αλλά εικόνα σοβαρής επισιτιστικής κρίσης. Παράλληλα ακούγεται: «τὸ ἔλαιον καὶ τὸν οἶνον μὴ ἀδικήσῃς».
Η φράση έχει δεχθεί διάφορες ερμηνείες και χρειάζεται προσοχή. Σε κάθε περίπτωση δείχνει ότι ακόμη και η καταστροφή έχει όρια. Δεν υπάρχει ανεξέλεγκτη κυριαρχία του κακού. Το χλωρό άλογο Η τέταρτη σφραγίδα αποκαλύπτει ίσως την πιο τρομακτική εικόνα: «καὶ ἰδοὺ ἵππος χλωρός, καὶ ὁ καθήμενος ἐπάνω αὐτοῦ, ὄνομα αὐτῷ ὁ Θάνατος, καὶ ὁ ᾅδης ἠκολούθει μετ’ αὐτοῦ» (Αποκ. 6,8). Η ελληνική λέξη «χλωρός» δεν σημαίνει απλώς πράσινος όπως τη χρησιμοποιούμε σήμερα. Μπορεί να δηλώνει το ωχρό, πρασινωπό χρώμα που θυμίζει νεκρό σώμα. Γι’ αυτό πολλές μεταφράσεις αποδίδουν τον ίππο ως «ωχρό». Εδώ, μάλιστα, ο αναβάτης κατονομάζεται: Θάνατος. Και πίσω του ακολουθεί ο Άδης. Ο τέταρτος καβαλάρης αποτελεί κατά κάποιον τρόπο την κατάληξη των προηγουμένων. Η βία γεννά πόλεμο, ο πόλεμος μπορεί να φέρει πείνα και κοινωνική κατάρρευση, και όλα αυτά οδηγούν στον θάνατο. Το ίδιο το κείμενο μιλά για θάνατο «ἐν ῥομφαίᾳ καὶ ἐν λιμῷ καὶ ἐν θανάτῳ καὶ ὑπὸ τῶν θηρίων τῆς γῆς». Έχει ιδιαίτερη σημασία όμως ότι η εξουσία του είναι περιορισμένη: «ἐπὶ τὸ τέταρτον τῆς γῆς». Ούτε ο Θάνατος έχει απεριόριστη εξουσία. Του «δόθηκε» συγκεκριμένο μέτρο. Τι μας λένε λοιπόν συνολικά τα τέσσερα άλογα; Δεν μας δίνουν έναν μυστικό κώδικα ώστε να ανοίγουμε την τηλεόραση, να βλέπουμε έναν πόλεμο, μια επιδημία ή μια οικονομική κρίση και να ανακοινώνουμε ότι «εκπληρώθηκε η τάδε σφραγίδα». Αυτή είναι μία από τις μεγαλύτερες παγίδες στην ανάγνωση της Αποκάλυψης.
Η προφητεία δεν γράφτηκε για να μετατρέψει τους χριστιανούς σε κυνηγούς ημερομηνιών και καταστροφών. Γράφτηκε πρωτίστως για να στηρίξει μια Εκκλησία που γνώριζε διωγμούς και να της αποκαλύψει ποιος πραγματικά κρατά την ιστορία. Τα τέσσερα άλογα παρουσιάζουν πραγματικότητες που διατρέχουν την ανθρώπινη ιστορία: νίκη ή κατάκτηση, πόλεμος, πείνα, θάνατος. Και όσο πλησιάζει η τελική ολοκλήρωση της ιστορίας, η Αποκάλυψη παρουσιάζει τη σύγκρουση του καλού και του κακού με ολοένα μεγαλύτερη ένταση. Αλλά υπάρχει μια λεπτομέρεια που δεν πρέπει ποτέ να χάνουμε: τις σφραγίδες δεν τις ανοίγει ο Αντίχριστος. Τις ανοίγει το Αρνίο. Και το Αρνίο είναι ο εσφαγμένος και αναστημένος Χριστός. Επομένως το κέντρο της εικόνας δεν είναι οι τέσσερις καβαλάρηδες. Το κέντρο είναι ο Χριστός. Ο πόλεμος δεν έχει τον τελευταίο λόγο. Η πείνα δεν έχει τον τελευταίο λόγο. Ο Άδης δεν έχει τον τελευταίο λόγο. Ακόμη και ο αναβάτης που ονομάζεται Θάνατος δεν έχει τον τελευταίο λόγο. Γιατί ολόκληρη η Αποκάλυψη οδηγεί τελικά σε Εκείνον που διακηρύσσει: «ἐγενόμην νεκρός, καὶ ἰδοὺ ζῶν εἰμι εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων, καὶ ἔχω τὰς κλεῖς τοῦ θανάτου καὶ τοῦ ᾅδου» (Αποκ. 1,18).
Αρχμ Χριστοδουλος+
Άγγελος Κουνατίδης
