Ηλίας Καλλιώρας : Τρεις Πρωτοχρονιάτικες ιστορίες 2023-24

1. Τα Πρωτοχρονιάτικα Κάλαντα κρύβουν μια υπέροχη ιστορία

Μπορεί μικροί-μεγάλοι να ξέρουμε απ΄έξω και ανακατωτά τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς, καθώς άλλοι έχουν περάσει από την θέση του ερμηνευτή και άλλοι από του ακροατή, αλλά πόσοι έχουν καθίσει να ερμηνεύσουν τα λόγια τους;

Κι αν τα φέρουμε στο μυαλό μας και τα σιγοτραγουδήσουμε από μέσα μας, γρήγορα θα καταλάβουμε πως τα λόγια τους είναι κάπως ασυνάρτητα.

Γιατί ο «Άγιος Βασίλης έρχεται και δεν μας καταδέχεται»; Τι είναι το «Ζαχαροκάντυο ζυμωτή» και από που και ως που λέμε «Ψηλή μου δεντρολιβανιά» στα κάλαντα;

Ας δούμε λοιπόν πώς εξηγείται αυτή η ασυναρτησία που όλοι γνωρίζουμε, αλλά ελάχιστοι καταλαβαίνουμε.

Η ιστορία για τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς διαδραματίζεται στο Βυζάντιο_Ρωμανία και πρόκειται για μία ιστορία αγάπης.

Εκείνα τα χρόνια, λοιπόν, οι φτωχοί και χαμηλών στρωμάτων άνθρωποι δεν είχαν το δικαίωμα να μιλούν στους αριστοκράτες-τισες, παρά μόνο σε γιορτές, όπου μπορούσαν να τους απευθύνουν ευχές.

Κάποιος νεαρός λοιπόν, ταπεινής καταγωγής, ήταν ερωτευμένος με μια αρχοντοπούλα.
Επειδή όμως δεν ήταν κοινωνικά αποδεκτό να την πλησιάσει, παρά μόνο σε περίοδο εορτών για να της απευθύνει ευχές, αποφάσισε ανάμεσα στα κάλαντα του Αγίου Μεγάλου Βασιλείου, να εντάξει και ένα ερωτικό ποίημα, που είχε συνθέσει.

Αρχίζει λοιπόν και βάζει ενδιάμεσους στίχους ανάμεσα στις ευχές, με σκοπό να εκδηλώσει με αυτόν τον πρωτότυπο τρόπο τον έρωτά του για εκείνη.

Με αυτόν τον τρόπο και τα κάλαντα θα έλεγε, ακολουθώντας τους κοινωνικούς κανόνες αλλά ταυτόχρονα θα «παίνευε» την καλή του.

Επειδή φορούσε ένα από τα ψηλά τα κωνικά καπέλα με το τούλι στην κορυφή, την παρομοιάζει με Εκκλησιά με τ’ Άγιος θόλος (θόλος εκκλησίας).

Της λέει ότι δεν τον καταδέχεται (παρ΄όλο που έρχεται ο Άγιος Βασίλης) γιατί είναι αρχόντισσα κυρία.

Τέλος κλείνει με όμορφα λόγια.
Την λέει ζαχαροκάντυο ζυμωτή, δηλαδή φτιαγμένη από ζάχαρη και την παρακαλεί να του ρίξει μια ματιά (δες και με το παλικάρι).

Έτσι λοιπόν αυτά τα παράδοξα κάλαντα πέρασαν από γενιά σε γενιά και έγιναν τα πιο διαδεδομένα σε όλη την Ελλάδα.

Τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς (με αστερίσκο τα λόγια αγάπης):
Αρχιμηνιά κι Αρχιχρονιά
Ψηλή μου δεντρολιβανιά (*)

Κι αρχή καλός μας χρόνος
Εκκλησιά με τ’ άγιος θόλος (*)

Άγιος Βασίλης έρχεται
Και δε μας καταδέχεται (*)

Από την Καισαρεία
Συ είσ’ αρχόντισσα κυρία (*)

Βαστάει πένα και χαρτί
Ζαχαροκάντυο ζυμωτή (*)

Χαρτί-χαρτί και καλαμάρι
Δες και με το παλικάρι (*)

ΥΓ: Επίσης, ο Καραμάτσκος Δημήτρης, θεολόγος, αναφέρει ότι πρόκειται για στίχους θρησκευτικούς (των καλάντων) και στίχους που απευθύνονται σε κοπέλα (στην αγαπημένη).
Τα κάλαντα δεν τα έλεγαν τότε μικρά παιδιά αλλά νέοι οι οποίοι γυρνούσαν τα σπίτια των αγαπημένων τους και τους εξέφραζαν τον έρωτά τους μέσα από τους στίχους των καλάντων με καλυμμένο τρόπο.
===

2. Ρούντολφ το ελαφάκι, η συγκινητική ιστορία του διασημότερου ελαφιού στον κόσμο
Είναι το πιο αγαπημένο ελαφάκι του πλανήτη είναι αναμφισβήτητα ο Ρούντολφ με την κόκκινη μύτη, ο πρώτος από τους εννιά ταράνδους που σέρνουν το έλκηθρο του Άη Βασίλη, πρωταγωνιστής ενός από τα διασημότερα χριστουγεννιάτικα τραγούδια, που έχει μεταφραστεί σε πάμπολλες γλώσσες κι έχει τραγουδηθεί από τα χείλη των περισσοτέρων.

Όλα ξεκίνησαν το 1939 με έναν κειμενογράφο στο Σικάγο, ονόματι Ρόμπερτ Μέι, που εργαζόταν στην αλυσίδα πολυκαταστημάτων Montgomery Ward. Προκειμένου να αυξήσει τις πωλήσεις της η εταιρεία αγόραζε και μοίραζε δωρεάν στους πελάτες της βιβλία με εικονογραφημένες χριστουγεννιάτικες ιστορίες.

Εκείνη τη χρονιά, ωστόσο, αποφάσισαν να κυκλοφορήσουν ένα δικό τους βιβλίο κι ανέθεσαν στον Μέι να γράψει μια ιστορία με πρωταγωνιστή ένα ζώο, που έμελλε να είναι ο Ρούντολφ.

Ωστόσο, η ζωή του Ρόμπερτ Μέι θα έπαιρνε μια απρόσμενα τραγική τροπή. Την ίδια εκείνη χρονιά η γυναίκα του διαγνώστηκε με καρκίνο και όταν έσβησε λίγους μήνες αργότερα, ο κειμενογράφος έμεινε μόνος του να φροντίσει την τετράχρονη κορούλα τους, τη Μπάρμπαρα.

Ο εργοδότης του του συνέστησε να παρατήσει το βιβλίο και να επιστρέψει στα προηγούμενα καθήκοντά του – να γράφει στιχάκια για παιδιά – , προκειμένου να βρίσκεται περισσότερο χρόνο κοντά στην κόρη του, αλλά ο Μέι αρνήθηκε. «Εκείνη την περίοδο χρειαζόμουν τον Ρούντολφ περισσότερο από ποτέ», έγραψε χρόνια αργότερα.

Ο Ρόμπερτ Μέι είχε σκεφθεί κι άλλα ονόματα προτού καταλήξει στο Ρούντολφ για το διάσημο ελαφάκι: Βλέποντας την αγάπη που έδειχνε η κόρη του στους ταράνδους, όποτε επισκέπτονταν τον ζωολογικό κήπο Lincoln, επινόησε ως πρωταγωνιστικό χαρακτήρα του βιβλίου του έναν μικρό τάρανδο με μια κόκκινη, φωτεινή μύτη.

Σκέφτηκε ότι το δημιούργημά του αυτό θα μπορούσε να γίνει για τον ίδιο και τη μικρή Μπάρμπαρα, αλλά και για τα παιδιά όλου του κόσμου, ένα σύμβολο ελπίδας για ένα πιο φωτεινό μέλλον.

Κι είχε δίκιο. Όταν κυκλοφόρησε ο Ρούντολφ το Ελαφάκι (Rudolph the Red-Nosed Reindeer) τα Χριστούγεννα του 1939 έγινε αμέσως επιτυχία..
===

3. Γιατί βάζουμε φλουρί στη βασιλόπιτα: Η ιστορία του εθίμου

Από πού προέρχεται το έθιμο της τοποθέτησης φλουριού στη βασιλόπιτα.
Το βράδυ της Πρωτοχρονιάς, μικροί και μεγάλοι ξεκινούν να ψάχνουν με ενθουσιασμό το κομμάτι τους από τη βασιλόπιτα, για να δουν αν έτυχε σε εκείνους το φλουρί.

Σύμφωνα με την ελληνική παράδοση, τη στιγμή που το ρολόι θα χτυπήσει μεσάνυχτα και θα έχει πλέον έρθει το νέο έτος, η οικογένεια μαζεύεται στο τραπέζι και κόβει τη βασιλόπιτα.

Γιατί όμως η αγαπημένη αφράτη πίτα, σε μορφή κέικ ή τσουρεκιού, περιέχει φλουρί και πώς ξεκίνησε το έθιμο, που έχει τις ρίζες του πολύ μακριά στην ιστορία;

Η απάντηση βρίσκεται 1.500 χρόνια πριν, στη Μικρά Ασία και συγκεκριμένα στην πόλη της Καισαρείας, την εποχή που δεσπότης της περιοχής ήταν ο Μέγας Βασίλειος.

Όταν το Βυζάντιο κήρυξε τον πόλεμο με την Περσία τον 4ο αιώνα μ.Χ., ο Ιουλιανός ο Παραβάτης διέταξε να θεσπιστούν φόροι σε όλη την επικράτεια, με τους κατοίκους να αναγκάζονται να δώσουν οτιδήποτε πολύτιμο είχαν στην κατοχή τους.

Λέγεται λοιπόν, πως ο Μέγας Βασίλειος προκειμένου να μοιράσει δίκαια τον θησαυρό αυτό, τον ζύμωσε σε ψωμάκια τα οποία έδωσε στους πολίτες.

Σημειώνεται βέβαια, ότι παρόμοιες συνήθειες υπήρχαν και πολύ πιο πίσω στην αρχαιότητα, όπως για παράδειγμα στους ρωμαϊκούς χρόνους η πίτα ή άρτος που ζυμωνόταν για την έναρξη της νέας χρονιάς περιείχε ένα νόμισμα ή ένα μικρό χρυσό κόσμημα.

Το έθιμο της βασιλόπιτας έχει καταγραφεί από την αρχαία Ελλάδα και λάμβανε χώρα στην ετήσια γιορτή των «Κρονίων», η οποία γινόταν προς τιμήν του θεού Κρόνου. Τότε, αντί για τη σύγχρονη πίτα οι Αρχαίοι Έλληνες απολάμβαναν ένα είδος εορταστικού άρτου, ο οποίος είχε διάφορες εκδοχές ανά περιοχή.

Με βάση τη θρησκευτική παράδοση, οι Μικρασιάτες και συγκεκριμένα οι κάτοικοι της Καισαρείας της Καππαδοκίας ήταν εκείνοι που καθιέρωσαν τη γλυκιά βασιλόπιτα, επονομαζόμενη και ως «πολίτικη» ή «σμυρνέικη».

Ακόμα και σήμερα, σε αγροτικές περιοχές της Βόρειας Ελλάδας η πίτα παραμένει αλμυρή, με τους κατοίκους να τοποθετούν το φλουρί σε μια κρεατόπιτα, τυρόπιτα ή και πρασόπιτα.

Όπως αναφέρθηκε ήδη, το έθιμο της τοποθέτησης μέσα στην πίτα του γνωστού «φλουριού», το οποίο σύμφωνα με την παράδοση φέρνει τύχη σε όποιον το βρει, θεωρείται ότι προέρχεται από τον ίδιο τον Μέγα Βασίλειο, κατά τη διάρκεια του πολέμου με την Περσία.

Καλή και ευλογημένη Χρονιά!

https://www.facebook.com/profile.php?id=100000270536476

ΗΛΙΑΣ Δ. ΚΑΛΛΙΩΡΑΣ, PhD
Διεθνολόγος Καθηγητής, Συγγραφέας
Πρώην Βουλευτής Φθιώτιδας

Αφήστε μια απάντηση